ඇමෙරිකානු කොටස් වෙළඳපොළ ඉතිහාසයේ දැවැන්තම මූලික කොටස් නිකුතුව (IPO) සනිටුහන් කරමින්, ඉලෝන් මස්ක්ගේ හිමිකාරීත්වය යටතේ පවතින ‘SpaceX’ සමාගම සිය කොටස් ගනුදෙනු ආරම්භ කිරීමත් සමඟම, ඔහු ලොව ප්රථම ට්රිලියනපතියා (Trillionaire) බවට පත් වී තිබේ.
මෙය හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ මූල්යමය ජයග්රහණයක් පමණක් නොව, කෘත්රිම බුද්ධිය සහ තාක්ෂණික දැවැන්තයින් විසින් ගෝලීය ආර්ථිකය හා ප්රජාතන්ත්රවාදය කෙරෙහි එල්ල කරනු ලබන බලපෑම පිළිබඳ ගැඹුරු සංවාදයකට ද මුල පුරා ඇත.
මූලික කොටස් නිකුතුවේදී ඇමෙරිකානු ඩොලර් 135ක් ලෙස නියම කර තිබූ SpaceX කොටස් මිල, ගනුදෙනු ආරම්භයේදීම 11% කින් ඉහළ යමින් ඩොලර් 150 සීමාවට ළඟා විය. පැය කිහිපයක් ඇතුළත එය ඩොලර් 176 දක්වා 30% කින් ඉහළ ගිය අතර, පසුව ඩොලර් 165ත් 170ත් අතර අගයක ස්ථාවර විය. මේ සමඟම ඩොලර් බිලියන 75ක වාර්තාගත මූලික නිකුතුව හරහා සමාගමේ සමස්ත වටිනාකම ඩොලර් ට්රිලියන 2.2 ක් දක්වා ඉහළ ගියේය.
මෙම සුවිශේෂී මූල්ය ජයග්රහණය සමරන අතරතුර පවා සමාගම සිය දෛනික මෙහෙයුම් අත්හිටෙව්වේ නැත. නාස්ඩැක් (Nasdaq) කොටස් වෙළඳපොළේ සීනුව නාද කිරීමට පෙර, ෆ්ලොරිඩාවේ කේප් කැනවරල් අභ්යවකාශ මධ්යස්ථානයේ සිට ස්ටාර්ලින්ක් චන්ද්රිකා 29ක් රැගත් ෆෝල්කන් 9 රොකට්ටුවක් සාර්ථකව අභ්යවකාශගත කිරීමට ද ඔවුන් කටයුතු කිරීම විශේෂත්වයකි.
SpaceX හි 38% ක හිමිකාරීත්වයක් දරන මස්ක්ගේ එම කොටස්වල වටිනාකම මේ වන විට ඩොලර් බිලියන 800ක් පමණ වේ. ඊට අමතරව ටෙස්ලා සමාගමේ ඔහු සතු 10% කට වැඩි කොටස් ප්රමාණය ඩොලර් බිලියන 165ක් ලෙසත්, තවත් කොටස් මිලදී ගැනීමේ විකල්ප හරහා ඩොලර් බිලියන 114ක් ලෙසත් ෆෝබ්ස් සඟරාව ගණනය කර ඇත.
මීට පෙර ඔහුගේ මුළු වත්කම ඩොලර් බිලියන 980ක් ලෙස සටහන්ව තිබූ අතර, අද දින කොටස් මිලෙහි සිදු වූ කුඩා වර්ධනයත් සමඟම ඔහු ඩොලර් ට්රිලියනයේ කඩඉම ඉතා පහසුවෙන් පසු කළේය. Neuralink සහ Boring Company වැනි සමාගම්වල හිමිකාරීත්වය ද ඔහු සතුය. මෙම ජයග්රහණයත් සමඟ ඔහුගේ සමීපතම ආයෝජකයින් වන ස්ටීව් ජර්වෙට්සන් සහ ඇන්ටෝනියෝ ග්රාසියාස් මෙන්ම, ඔහුගේ සහෝදරයා වන කිම්බල් මස්ක් ද එක රැයින් දැවැන්ත බිලියනපතියන් බවට පත්ව ඇත. වසර විසිපහකට වැඩි කාලයක් ඔහු සමඟ සේවය කළ සමාගමේ සභාපතිනි ග්වෙන් ෂොට්වෙල්ගේ කොටස්වල වටිනාකම ද ඩොලර් බිලියන 3 ඉක්මවා ගියේය. මෙම සුවිශේෂී අවස්ථාවේදී සමාජ මාධ්ය ඔස්සේ සිය සේවකයින්ට කෘතඥතාව පළ කිරීමට ද මස්ක් අමතක නොකළේය.
මෙම අතිවිශාල ධනය ඒකරාශී වීම ඔක්ස්ෆෑම් (Oxfam) සංවිධානය විසින් හඳුන්වා දී ඇත්තේ ප්රජාතන්ත්රවාදයට උදාවූ අතිශය අඳුරු දිනයක් ලෙසිනි.
ඔවුන්ගේ නවතම සමීක්ෂණ පෙන්වා දෙන්නේ බ්රිතාන්ය වැසියන්ගෙන් 60% ක්ම එක් පුද්ගලයෙකු සතුව පවුම් ට්රිලියනයකට වඩා වැඩි වත්කමක් පැවතීම සදාචාරාත්මක නොවන බව විශ්වාස කරන බවයි. එමෙන්ම 76% ක් දෙනා අතිශය ධනවතුන්ගෙන් 2% ක ධන බද්දක් අය කිරීම අනුමත කරති. ප්රංශ ජාතික ආර්ථික විද්යාඥ ගේබ්රියෙල් සුක්මන් පෙන්වා දෙන්නේ, යහපත් ප්රජාතන්ත්රවාදයක් සහ කිහිපදෙනෙකු අත කේන්ද්රගත වන අතිමහත් ධනය අතර මූලික ප්රතිවිරෝධයක් පවතින බවයි. කෘත්රිම බුද්ධියේ පිබිදීමත් සමඟ බිහිවන මෙම නව ට්රිලියනපතියන් හේතුවෙන් 21 වැනි සියවසේ ප්රධානතම සටන ප්රජාතන්ත්රවාදය සහ කතිපයාධිකාරිය (Oligarchy) අතර නිර්මාණය වනු ඇති බව ඔහුගේ විග්රහයයි.
SpaceX සමාගම සිය ආදායමෙන් වැඩි කොටසක් අන්තර්ජාල සේවා සැපයීමෙන් (Starlink හරහා) උපයා ගත්තද, මෙම දැවැන්ත මූල්ය ආයෝජන මස්ක්ගේ කෘත්රිම බුද්ධි අභිලාෂයන් සඳහා මූලික වශයෙන් යොදා ගැනේ. ගාඩියන් තීරු ලිපි රචක එඩ්වඩෝ පෝටර්ගේ විග්රහයට අනුව, ඇමෙරිකානුවන් කෘත්රිම බුද්ධිය සම්බන්ධයෙන් දැඩි බියකින් පසුවන අතර, 80% ක් පමණ ඊට අකමැත්තක් දක්වයි. එහෙත්, මෙම වසර අගදී නිකුත් වීමට නියමිත Anthropic සහ OpenAI වැනි ඩොලර් ට්රිලියන ගණනක වටිනාකමින් යුත් සමාගම්වල මූලික කොටස් නිකුතුත් සමඟ, සාමාන්ය ජනතාවගේ විශ්රාම අරමුදල් (401k Plans) සහ සුරැකුම්පත් අරමුදල් (Index Funds) කෘත්රිම බුද්ධි සමාගම්වල කොටස්වලින් පිරී යනු ඇත. පුද්ගලයින් කැමති වුවද නැතත්, ඔවුන්ගේ මූල්ය අනාගතය කෘත්රිම බුද්ධිය සහ මෙම දැවැන්ත සමාගම් සමඟ අවියෝජනීය ලෙස බැඳී පවතිනු ඇත.
Nvidia, Alphabet, Apple, Amazon, Microsoft, Meta සහ Tesla යන ප්රධාන තාක්ෂණික සමාගම් හත මේ වන විටත් S&P 500 දර්ශකයෙන් තුනෙන් එකක වටිනාකමක් නියෝජනය කරයි. මීට SpaceX වැනි සමාගම් එක්වීම හරහා සමස්ත ලෝක ආර්ථිකයම කිහිපදෙනෙකුගේ පාලනයට නතු වීමේ දැඩි අවදානමක් පවතී. විශේෂයෙන්ම අතීතයේදී රාජ්ය ආයතන කප්පාදු කිරීමට සහ රාජ්ය නොවන සංවිධාන අඩාල කිරීමට උත්සාහ කළ, කිසිදු රාජ්ය නියාමනයකට යටත් වීමට අකමැති මස්ක් වැනි පුද්ගලයෙකුගේ අතට මෙතරම් බලයක් පත්වීම අතිශය භයානක තත්ත්වයකි. කෘත්රිම බුද්ධිය මඟින් ආර්ථික ඵලදායීතාවය වර්ධනය කරනු ඇතැයි පැවසුවද, එය තවමත් ප්රායෝගිකව ඔප්පු වී නොමැත. යම් හෙයකින් කෘත්රිම බුද්ධිය මත ගොඩනැගුණු මෙම දැවැන්ත මූල්ය බුබුල පුපුරා ගියහොත්, 2008 වසරේ සිදුවූ ගෝලීය මූල්ය අර්බුදය පවා ඉතා සුළු සිදුවීමක් බවට පත්වනු ඇති බවට ආර්ථික විශේෂඥයෝ දැඩි අනතුරු ඇඟවීමක් කරති.
පහත දැක්වෙන්නේ ඔක්ස්ෆෑම් මගින් කළ කරුණු පෙළගැස්වීම් සංක්ෂිප්ත කරමින් සැකසූ සටහනකි.
බදු මගහැරීම සහ ආදායම් විෂමතාව
මෙම දැවැන්ත ධනය ඉපැයීමේ ප්රධානතම පදනම වන්නේ පවතින බදු ප්රතිපත්තිවල දුර්වලතා තම වාසියට හරවා ගැනීමයි.
- මස්ක්ගේ ප්රධානතම සමාගමක් වන ටෙස්ලා (Tesla) ආයතනයේ මූල්ය වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ, ඔවුන් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය තුළ උපයා ඇති අතිවිශාල ආදායම් සඳහා නිසි පරිදි බදු ගෙවා නොමැති බවයි.
- පසුගිය වසර තුනක කාලය තුළ ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 10 කට අධික ආදායමක් වාර්තා කළද, ටෙස්ලා සමාගම ෆෙඩරල් බදු ලෙස ගෙවා ඇත්තේ ඩොලර් මිලියන 48 ක් පමණි.
- මෙම තත්ත්වය මත ඔවුන්ගේ සාමාන්ය බදු ප්රතිශතය 0.47% ක් වන අතර, එය නියමිත ආයතනික බදු ප්රතිශතය වන 21% ට වඩා 45 ගුණයකින් අඩු අගයකි.
- එසේම, SpaceX සමාගමට ද ඇමෙරිකානු රජයෙන් සහ නාසා (NASA) ආයතනයෙන් විශාල ආදායමක් ලැබෙන අතර එය ඔවුන්ගේ සමස්ත ආදායමෙන් පහෙන් එකක් (1/5) පමණ වේ.
- කෙසේ වෙතත්, ඩොලර් බිලියන 10 ක පමණ අතීත පාඩු පෙන්වා දෙමින්, අනාගතයේදී පවා සමාගම කිසිදු බද්දක් නොගෙවනු ඇති බවට ඔවුන් සිය ආයෝජකයින්ට පවසා ඇත.
- සමාගම් තුළ පවතින ආදායම් විෂමතාවය ද අතිශය බරපතල ය; 2020 සිට 2024 දක්වා වසර පහක කාලය තුළ ටෙස්ලා සමාගමේ ප්රධාන විධායක නිලධාරියා (CEO) සහ සාමාන්ය සේවකයෙකුගේ වැටුප් අනුපාතය 4,175:1 ක් ලෙස වාර්තා විය.
සමාගම් පාලනයේ ඒකාධිකාරය සහ කම්කරු අයිතීන් කඩකිරීම
සුපිරි ධනවතුන් විසින් ආයතනික පාලනය සියතට ගෙන ඇති අතර, කම්කරු අයිතීන් දැඩි ලෙස මර්දනය කරනු ලබයි.
- මෙම සමාගම්වල අධ්යක්ෂ මණ්ඩල කිසිදු ස්වාධීනත්වයක් නොමැති අතර, ඒවා මස්ක්ගේ සමීපතමයින්ගෙන් සහ ව්යාපාරික හවුල්කරුවන්ගෙන් පිරී පවතී.
- උදාහරණයක් ලෙස, ටෙස්ලා සභාපතිනි රොබින් ඩෙන්හොම් (Robyn Denholm) ඇගේ ධනයෙන් වැඩි කොටසක් උපයාගෙන ඇත්තේ ටෙස්ලා කොටස් හරහා වන අතර, ඇය ඒ හරහා ඩොලර් මිලියන 530 ක ලාභයක් ලබා ඇත.
- SpaceX සමාගමේ පාලනයෙන් 85.1% ක සමස්ත ඡන්ද බලයක් මස්ක් තනිවම දරන අතර සමාගමේ තීරණ ඔහු විසින් තනිවම ගනු ලබයි.
- සේවකයින්ගේ සාමූහික කේවල් කිරීමේ අයිතිය (collective bargaining rights) මෙම සමාගම් විසින් ප්රතික්ෂේප කර ඇත.
- SpaceX හි පූර්ණ කාලීන සේවකයින් 22,000 කට කිසිදු වෘත්තීය සමිති නියෝජනයක් හෝ ගිවිසුමක් නොමැත.
- ස්වීඩනය, ජර්මනිය සහ ඇමෙරිකාව වැනි රටවලදී වෘත්තීය සමිති කඩාකප්පල් කිරීමේ සහ සේවකයින් බියගැන්වීමේ උපක්රම ටෙස්ලා සමාගම විසින් භාවිත කර තිබේ.
දේශපාලන බලපෑම සහ කතිපයාධිකාරය (Tech Oligarchy)
තාක්ෂණික බලවතුන් දේශපාලනය හැසිරවීමේ ප්රවණතාවය වර්තමානයේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණ ඇත. ඔවුන් මුදල් බලය හරහා රජයේ ප්රතිපත්ති් තමන්ට වාසිදායක ලෙස වෙනස් කර ගනිමින් සිටී.
- 2024 ඇමෙරිකානු ජනාධිපතිවරණයේදී ඉලෝන් මස්ක් විසින් රිපබ්ලිකන් පක්ෂය සහ ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් වෙත ඩොලර් මිලියන 291 කට අධික මුදලක් පරිත්යාග කර ඇති අතර, එය එම මැතිවරණයේදී පුද්ගලයෙකු විසින් කළ විශාලතම දේශපාලන පරිත්යාගයයි.
- මෙම දේශපාලන බලපෑම හරහා තමාට සහ තම ව්යාපාරවලට වාසිදායක වන පරිදි කටයුතු කිරීමට ඔහුට හැකි වී ඇත.
- රජයේ කාර්යක්ෂමතාව පිළිබඳ දෙපාර්තමේන්තුවේ (DOGE) ප්රධානියා ලෙස කටයුතු කරමින් මස්ක් විසින්, තමාගේ සමාගම් විමර්ශනය කළ ඇමෙරිකානු ජාත්යන්තර සංවර්ධන නියෝජිතායතනය (USAID) විසුරුවා හැරීමට හෝ දුර්වල කිරීමට කටයුතු කර තිබේ.
- එසේම, පාරිභෝගික සහ කම්කරු අයිතීන් මෙන්ම පාරිසරික නියාමනයන් සුරකින රජයේ ආයතන ගණනාවක බලය කප්පාදු කිරීම ද ඔහුගේ සෘජු මැදිහත්වීම මත සිදුවිය.
- මෙම තත්ත්වය හමුවේ, සමාගම සහ රජයේ නිලධාරීන් අතර සම්බන්ධතා දැඩි වී ඇති අතර, SpaceX හි කොටස් හිමිකාරීත්වය ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ජූනියර් ඇතුළු දේශපාලන සබඳතා ඇති බොහෝ දෙනෙකු සතුව පවතී.
සමාජීය සහ පාරිසරික අවදානම
ලෝකයේ තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් කිහිපදෙනෙකුගේ අතට පත්වීමෙන් සමස්ත මානව සංහතියටම බලපාන අවදානම් සහගත තත්ත්වයන් මතුව තිබේ.
- SpaceX හි අනුබද්ධ ආයතනයක් වන ස්ටාර්ලින්ක් (Starlink) චන්ද්රිකා ජාලය යුක්රේනය වැනි යුධ කලාපවල සන්නිවේදනය සඳහා යොදාගැනෙන අතර, ඇමෙරිකානු රජයේ විරෝධය නොතකා මස්ක් විසින් ඇතැම් අවස්ථාවලදී එහි ප්රවේශය අත්හිටුවා ඇත.
- මීට අමතරව, සමාගමේ කෘත්රිම බුද්ධි පද්ධතිය වන ‘Grok’ හරහා අන්තවාදී, යුදෙව් විරෝධී සහ අසත්ය තොරතුරු මෙන්ම ළමයින්ගේ අනිසි රූප ද ජනනය කිරීමේ බරපතල මානව හිමිකම් අවදානමක් මතු වී තිබේ.
- චන්ද්රිකා ජාලය පුළුල් කිරීමෙන් අනාගතයේදී වායුගෝලයට සහ ඕසෝන් ස්ථරයට හානි සිදුවිය හැකි බවට විද්යාඥයින් අනතුරු අඟවා ඇත.
