තවත් අනතුරක් අත ළග? හිමාලය කඩාවැටීමෙන් පසු දැන් පවතින තත්වය පිළිබද වැදගත් තොරතුරු සියල්ලම!

2026 අගෝස්තු 26 වැනිදා උදෑසන නේපාල–ටිබෙට් දේශසීමාවේ ජනතාවට මුහුණ දීමට සිදුවූයේ සාමාන්‍ය මෝසම් ගංවතුරකට නොවේ.

අයිස්, පර්වත, මඩ, ගංගා ජලය සහ ගස් ඇතුළත් දැවැන්ත සුන්බුන් ප්‍රවාහයක් මිනිත්තු කිහිපයක් තුළ ගැඹුරු හිමාලයානු නිම්න ඔස්සේ පහළට පැමිණියේය.

එය Gyirong හෙවත් Kerung දේශසීමා මධ්‍යස්ථානය, ගම්මාන, වන්දනාකරුවන්ගේ නවාතැන්, ජලවිදුලි ව්‍යාපෘති, පාලම් සහ මාර්ග ගසාගෙන ගියේය.

අගෝස්තු 29 උදෑසන වනවිට ප්‍රසිද්ධ කර තිබූ සංඛ්‍යා අනුව නේපාලයේ පුද්ගලයන් 579 දෙනකු සහ ටිබෙට්හි අවම වශයෙන් හත් දෙනකු මියගොස් තිබිණි. නේපාලයේ 1,924ක් සහ ටිබෙට්හි 554ක් ලෙස සමස්තයක් වශයෙන් 2,478 දෙනකු අතුරුදන්ව සිටියහ. ABC News Australia

නේපාල විදේශ අමාත්‍ය ෂිෂිර් ඛනාල් පසුව පැවසුවේ මරණ සංඛ්‍යාව 600 ඉක්මවා ඇති බවය. මළ සිරුරු හඳුනාගැනීම, එකම පුද්ගලයා ලැයිස්තු කිහිපයක ඇතුළත් වීම සහ දුරස්ථ ප්‍රදේශවලින් තොරතුරු නොලැබීම නිසා සංඛ්‍යා තවදුරටත් වෙනස් විය හැකිය. Reuters

එබැවින් මේ සංඛ්‍යා අවසන් මරණ ගණනක් නොවේ. ඒවා අගෝස්තු 29 වනවිට තහවුරු කරගත හැකි වූ අවම පරිමාණය පමණි.

සංචාරක අනතුරක් පමණක් නොවේ

ජාත්‍යන්තර වාර්තාවල වැඩි අවධානයක් යොමුවී ඇත්තේ අතුරුදන් විදේශීය වන්දනාකරුවන් සහ සංචාරකයන් වෙතය.

අතුරුදන්වූවන් අතර ඉන්දියාව, ඇමෙරිකාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, බ්‍රිතාන්‍යය, මැලේසියාව, දකුණු කොරියාව සහ තවත් රටවල් ගණනාවක පුරවැසියෝ සිටිති. විදේශිකයන් 777කට ආසන්න පිරිසක් අතුරුදන් බව ඇතැම් ඒකාබද්ධ වාර්තා පවසයි.

එහෙත් මෙය සංචාරක ඛේදවාචකයක් ලෙස පමණක් වාර්තා කිරීමෙන් දේශීය සමාජ පිරිවැය නොපෙනී යයි.

නේපාල බලධාරීන්ගේ අතුරුදන් ලැයිස්තුවේ ජලවිදුලි ව්‍යාපෘතිවල සේවය කළ කම්කරුවන් 933 දෙනකු සිටින බව නවතම වාර්තා කියයි. ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙක් Trishuli 3A ව්‍යාපෘතියේ උමං සහ ඉදිකිරීම් ස්ථානවල සේවය කරමින් සිටියහ.

එය වැදගත් සංඛ්‍යාවකි. එයින් පෙනෙන්නේ හිමාලයේ දේශගුණ අවදානම් මධ්‍යයේ ඉදිකෙරෙන මාර්ග, බලාගාර සහ වෙළෙඳ මධ්‍යස්ථානවල ජීවිත අවදානම බොහෝවිට දරන්නේ වැටුප් ලබන කම්කරුවන් බවයි.

රතු කුරුස හා රතු අඩ සඳ සම්මේලනයට අනුව අවම වශයෙන් 93,000 දෙනකුට හදිසි සහාය අවශ්‍යය. ප්‍රදේශ කිහිපයක නිවාස, ජල සැපයුම්, සෞඛ්‍ය පහසුකම්, විදුලිය සහ දුරකථන සම්බන්ධතා නැතිවී තිබේ. Associated Press

UNICEF තක්සේරුව අනුව දරුවන් 17,000කට අවම වශයෙන් හදිසි මානුෂීය සහාය අවශ්‍යය. පාසල් 18ක් සම්පූර්ණයෙන් විනාශ වී තවත් 20කට හානි වී ඇත. සෞඛ්‍ය ආයතන හතරක් දැඩි ලෙස හානියට පත්වී ඇති අතර පාසල් වයසේ දරුවන් 10,000කට පමණ අධ්‍යාපනය දිගටම පවත්වාගෙන යාම සඳහා විශේෂ සහාය අවශ්‍යය. UNICEF

පළමුව භූමිකම්පාවක් ලෙස වැරදි ලෙස හඳුනාගත් කඩා වැටීම

අගෝස්තු 26 දා පෙරවරු 8.37ට පමණ නේපාල–චීන දේශසීමාව ආසන්නයෙන් භූකම්පන සංඥාවක් වාර්තා විය.

එය මුලින් මැග්නිටියුඩ් 4.4ක භූමිකම්පාවක් ලෙස වාර්තා කෙරිණි. නේපාල බලධාරීන්ගේ මුල් සැකය වූයේ එම භූමිකම්පාවෙන් ග්ලැසියරයක් හෝ පර්වතයක් කඩා වැටී ගංවතුර ඇතිවූ බවයි.

එහෙත් එක්සත් ජනපද භූ විද්‍යා සමීක්ෂණ ආයතනය පසුව එම පැහැදිලි කිරීම වෙනස් කළේය.

USGS අනුව සටහන් වී තිබුණේ භූතල තැටි චලනයකින් ඇතිවූ භූමිකම්පාවක් නොවේ. දැවැන්ත අයිස්–ගල් ස්කන්ධයක් කඩා වැටීමෙන් සහ නිම්නය ඔස්සේ ගමන් කළ සුන්බුන් ප්‍රවාහයෙන් නිර්මාණය වූ කම්පනයකි.

එම කඩා වැටීමෙන් නිකුත් වූ ශක්තිය මැග්නිටියුඩ් 5.2ක භූමිකම්පන සිදුවීමකට සමානව සටහන් වී තිබේ. USGS

එබැවින් භූමිකම්පාව ග්ලැසියරය කඩා දැමූ බවට දැනට සාක්ෂි නැත.

වඩාත් නිවැරදි අනුපිළිවෙළ වන්නේ ග්ලැසියරය සහ පර්වතය කඩා වැටීමෙන් භූමිකම්පාවක් වැනි කම්පනයක් නිර්මාණය වූ බවය.

චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප පෙන්වන්නේ කුමක්ද?

අගෝස්තු 24 සහ 26 අතර ලබාගත් චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප සසඳන විට Langtang Lirung කඳු පද්ධතිය ආසන්නයේ ග්ලැසියර කොටසක් සහ එය යට පිහිටි පර්වත කොටසක් අතුරුදන් වී ඇති බව පෙනේ.

මූලික විශ්ලේෂණය අනුව වර්ග කිලෝමීටර් 0.2කට ආසන්න—එනම් වර්ග මීටර් 200,000ක් පමණ—අයිස් සහ ගල් ප්‍රමාණයක් කැඩී ගොස් තිබිය හැකිය.

එය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 5,200ක් පමණ උස ස්ථානයකින්, මීටර් 1,200කට ආසන්න සෘජු උසකින් පහළ නිම්නයට වැටී ඇත. Reuters දෘශ්‍ය විග්‍රහය

නවතම චන්ද්‍රිකා විග්‍රහය අනුව මෙය ග්ලැසියර අයිස් පමණක් කැඩී යාමක් නොවිය හැකිය. ග්ලැසියරය යට පිහිටි පර්වත පදනමේ කොටසක් ද බිඳ වැටී අයිස්, ගල් සහ බොරළු නිම්නයට ඇදගෙන ගිය බව පෙනේ. Associated Press

මෙය “ice avalanche” එකකට වඩා “ice–rock avalanche” හෙවත් අයිස්–පර්වත කඩා වැටීමක් ලෙස හැඳින්වීම වඩාත් නිවැරදිය.

එතරම් විශාල ජල ප්‍රමාණයක් පැමිණියේ කොහෙන්ද?

මෙය තවමත් විද්‍යාඥයන් සම්පූර්ණයෙන් විසඳා නැති ප්‍රශ්නයකි.

අයිස්–ගල් ස්කන්ධයක් මීටර් 1,200ක් පහළට වැටෙන විට එහි ඇති චාලක ශක්තිය ඉතා විශාලය. පහළට වැටීමේදී අයිස් කුඩු වී, උණුසුම සහ ඝර්ෂණය ඇතිවී, දියජලය සහ හිම සමග මිශ්‍ර වේ.

කඩා වැටුණු ද්‍රව්‍ය ගංගාවට වැටෙන විට එහි තිබූ ජලය ඉදිරියට තල්ලු කරයි. එය දැනටමත් මෝසම් සමයේ තෙත් වී තිබූ පස්, ගල්, ගංගා අවසාදිත, ගස් සහ ගොඩනැගිලි ද ඇදගෙන යයි.

එවැනි ප්‍රවාහයක් පහළට යන විට එහි පරිමාව මාර්ගයේදී වැඩි විය හැකිය. කුඩා අයිස්–ගල් කඩා වැටීමක් ලෙස ආරම්භ වූ සිදුවීමක් එබැවින් විශාල මඩ–ගල් ගංවතුරක් බවට පත්විය හැකිය.

මෙහි වැදගත් වෙනස වන්නේ ජලය පමණක් සහිත ගංවතුරක් සහ සුන්බුන් ප්‍රවාහයක් අතර වෙනසයි.

සුන්බුන් ප්‍රවාහයක ඝනත්වය වැඩිය. විශාල පර්වත පවා එය සමග ගමන් කරයි. ඒ නිසා පාලමක් හෝ ගොඩනැගිල්ලක් මත එල්ල වන බලය සාමාන්‍ය ජල ගංවතුරකට වඩා බොහෝ ගුණයකින් වැඩිය.

තාවකාලික ස්වභාවික වේල්ලක් කැඩී ගියාද?

ප්‍රධාන න්‍යායන් දෙකක් දැනට සාකච්ඡාවට ලක්වේ.

පළමු න්‍යාය අනුව අයිස්–පර්වත කඩා වැටීමෙන් Lhende Khola ගඟ තාවකාලිකව අවහිර විය. එම සුන්බුන් බැම්ම පිටුපස ජලය එකතු වී, පසුව බැම්ම කැඩී යාමෙන් විශාල ගංවතුර තරංගයක් නිර්මාණය විය.

දෙවැනි න්‍යාය අනුව විශාල වේල්ලක් සෑදී දිගු කාලයක් ජලය රැස්වීමට අවශ්‍ය නොවීය. කඩා වැටීමේ සෘජු බලපෑමෙන් ජලය සහ තෙත් අවසාදිත එකවර පහළට තල්ලු වී දැවැන්ත ප්‍රවාහය නිර්මාණය වන්නට ඇත.

ත්‍රිභුවන් විශ්වවිද්‍යාලයේ ආපදා විද්‍යාඥ බසන්තා රාජ් අධිකාරි පෙන්වා දී ඇත්තේ ගංවතුරට පෙර Lhende ගඟේ ජල මට්ටම පහත වැටුණු බවට සාක්ෂි නැති බවය. විශාල අවහිරයක් ඇතිවූයේ නම් පහළ ගංගාවේ ජලය තාවකාලිකව අඩුවීම සාමාන්‍යයෙන් අපේක්ෂා කළ හැකිය.

එහෙත් කඩා වැටීම සහ ගංවතුර අතර කාලය ඉතා කෙටි වූයේ නම් එවැනි පහළ යාමක් මිනුම්වලින් හඳුනාගැනීමට නොහැකි වන්නට ද පුළුවන.

ඒ නිසා “ස්වභාවික වේල්ලක් සෑදී කැඩී ගියේය” යන්න තහවුරු වූ නිගමනයක් නොව තවමත් පරීක්ෂාවට ලක්වන න්‍යායකි.

මෙය ග්ලැසියර විලක් පුපුරා යාමක් නොවන්නේ ඇයි?

ආපදාව සිදුවූ මුල් පැයවලදී මෙය glacial lake outburst flood හෙවත් GLOF එකක් ලෙස බොහෝ මාධ්‍ය වාර්තා කළේය.

එහෙත් ගංවතුර ආරම්භ වූ මාර්ගයට ඉහළින් විශාල, කලින් පැවති ග්ලැසියර විලක් තිබූ බව චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපවලින් හඳුනාගෙන නැත.

GLOF එකක් ඇතිවන්නේ ග්ලැසියර දියවීමෙන් සෑදුණු විලක් රඳවාගෙන සිටින අයිස් හෝ ලිහිල් මොරේන් බැම්මක් බිඳී ජලය එකවර මුදාහැරීමෙනි.

මෙවර ලැබෙන සාක්ෂි අනුව ආරම්භක සිදුවීම විලක් බිඳී යාමක් නොව අයිස්–පර්වත කඩා වැටීමකි.

එය ග්ලැසියරයට සම්බන්ධ ගංවතුරකි. එහෙත් සම්ප්‍රදායික අර්ථයෙන් GLOF එකක් ලෙස හැඳින්වීම නිවැරදි නැත.

පළමු ගංවතුරෙන් පසු නිර්මාණය වූ නව විල්

මෙහි තවත් වැදගත් වෙනසක් තිබේ.

කලින් පැවති ග්ලැසියර විලක් පළමු ගංවතුරට හේතු වූ බවට සාක්ෂි නැතත්, අයිස්–ගල් කඩා වැටීමෙන් පසුව අවම වශයෙන් නව බාධක විල් දෙකක් නිර්මාණය වී තිබේ.

ගල්, අයිස් සහ මඩ ගංගා මාර්ගය අවහිර කළ විට එයට පිටුපසින් ජලය එකතු වී මෙවැනි විල් සෑදෙයි.

විශාල විල මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 2,950ක් පමණ ඉහළින් සහ Gyirong දේශසීමා මධ්‍යස්ථානයට මීටර් 1,000ක් පමණ ඉහළින් පිහිටා තිබේ. එහි ජලය ඝන මීටර් මිලියන 2.5 ඉක්මවා තිබූ බව චීන ඉංජිනේරු කණ්ඩායම් තක්සේරු කළහ. Reuters

තවත් වැසි සමග ඝන මීටර් මිලියන තුනකට ආසන්න අමතර ජලයක් එයට ඇතුළුවිය හැකි බවට අනතුරු අඟවා තිබිණි.

එක් විලකින් ජලය පිටවීමට පටන්ගෙන ඇත. තවත් විශාල විලට පැහැදිලි පිටවීමේ මාර්ගයක් නොපෙනෙන බව චන්ද්‍රිකා දත්ත පෙන්වා දුන්නේය. ජල පීඩනය වැඩිවුවහොත් එහි ස්වභාවික බැම්ම කැඩී දෙවන ගංවතුරක් ඇතිවිය හැකිය.

අගෝස්තු 28 දා එක් බාධක විලක් පිටාර ගලන බව පෙනීමෙන් නේපාලයේ සහ චීනයේ ගලවාගැනීමේ කටයුතු පැය කිහිපයකට නතර කෙරිණි. ජනතාවට උස් බිම් වෙත යන ලෙස දැනුම් දෙන ලදී.

පසුව අවදානම පාලනය කළ හැකි මට්ටමකට පැමිණ ඇති බව චීන බලධාරීහු පැවසූහ. එහෙත් විල් සම්පූර්ණයෙන් ජලය බැස යනතුරු අවදානම අවසන් නොවන බව නේපාල නිලධාරීහු පවසති. Reuters

ඒ අනුව පළමු ගංවතුරට හේතු වූයේ පරණ ග්ලැසියර විලක් නොවිය හැකිය. නමුත් පළමු ආපදාවෙන්ම දෙවන ආපදාවක් ඇති කළ හැකි අලුත් විල් නිර්මාණය වී තිබේ.

මෙය “cascading disaster” හෙවත් එක ආපදාවකින් තවත් ආපදා දාමයක් නිර්මාණය වීමේ පැහැදිලි උදාහරණයකි.

අධික වැසි ප්‍රධාන හේතුවද?

ග්ලැසියරය කඩා වැටීමට පෙර ප්‍රදේශය තුළ පුළුල්, අසාමාන්‍ය තරමේ වර්ෂාපතනයක් වාර්තා වී නැත.

එබැවින් මෙය cloudburst එකක් හෝ සාමාන්‍ය මෝසම් ගංවතුරක් ලෙස පැහැදිලි කළ නොහැකිය.

එහෙත් මෝසම් සමය සිදුවීමේ විනාශකාරීත්වයට දායක වී තිබිය හැකිය.

නිම්නයේ පස් සහ ගංගා අවසාදිත දැනටමත් තෙත් වී තිබිණි. ගංගාවල සාමාන්‍ය ජල මට්ටම ද ග්‍රීෂ්ම කාලයේ ඉහළය. එම නිසා කඩා වැටීමෙන් ආරම්භ වූ ප්‍රවාහයට විශාල මඩ හා ජල පරිමාවක් පහසුවෙන් එකතු විය.

අලුතින් සෑදුණු බාධක විල් සඳහා ද ඉදිරි වර්ෂාව තීරණාත්මකය. ජලය වේගයෙන් එකතු වුවහොත් ලිහිල් ගල්–මඩ බැම්මක් මත පීඩනය ඉහළ යයි.

අධික වැසි පළමු ප්‍රේරකය නොවූවත්, ආපදා දාමය තවදුරටත් උග්‍ර කළ හැකි සාධකයකි.

ගංවතුර ගමන් කළ භූගෝලය

මෙවර ආපදාව සම්බන්ධයෙන් ගංගාවල නම් පටලවාගැනීම විශාල වශයෙන් සිදුවී තිබේ.

“Bhote Koshi” යන්න වචනාර්ථයෙන් ටිබෙට් දෙසින් පැමිණෙන ගඟක් යන අදහසින් ගංගා කිහිපයකට යොදා ඇත. නේපාලයේ Sindhupalchok ප්‍රදේශය හරහා Sun Koshi වෙත ගලායන ප්‍රසිද්ධ Bhote Koshi ගඟ සහ මෙවර ආපදාවට සම්බන්ධ Rasuwa–Gyirong ගංගා පද්ධතිය එකම එකක් නොවේ.

මෙවර ප්‍රවාහය Lhende Khola හෙවත් Lende ගඟ ඔස්සේ දේශසීමා කලාපයෙන් පහළට පැමිණ Bhote Koshi–Trishuli පද්ධතියට ඇතුළු විය.

Trishuli ගඟ දකුණු දෙසට ගලා ගොස් Devghat ආසන්නයේ Kali Gandaki සමග එක්ව Narayani ගඟ බවට පත්වේ.

Narayani ඉන්දියාවට ඇතුළු වූ පසු Gandak ලෙස හැඳින්වේ. එය බිහාර් ප්‍රාන්තයේදී ගංගා නදියට එක්වේ.

ඒ නිසා මෙම ගංවතුරේ ජල මාර්ගය:

Lhende/Bhote Koshi → Trishuli → Narayani → Gandak → ගංගා නදිය

යන්නයි.

මෙම ජලය Kosi ගඟට හෝ Bhimnagar Kosi බැරේජයට ගියේ නැත.

ඉන්දියාවේ Valmikinagar Gandak බැරේජයේ දොරටු 36ම විවෘත කිරීමට බලධාරීන් පියවර ගත් අතර බිහාර් සහ නැගෙනහිර උත්තර් ප්‍රදේශ්හි පහත් බිම් පිළිබඳ සෝදිසිය වැඩි කෙරිණි. India Today

කඳුකරයේ තිබූ මඩ–ගල් තාප්පයේ ශක්තිය ගඟ පුළුල් වන විට අඩුවේ. එහෙත් ජලය සමග පැමිණෙන අතිවිශාල අවසාදිත ප්‍රමාණය ඉන්දියානු ගංගා ඉවුරු, ගොවිබිම්, බැරේජ සහ වැලි දූපත් ජනාවාසවලට දිගුකාලීන බලපෑම් ඇති කළ හැකිය.

මෙම ප්‍රදේශය මෙතරම් අස්ථාවර ඇයි?

හිමාලය පැරණි, ස්ථාවර කඳු පද්ධතියක් නොවේ. ඉන්දියානු භූතල තැටිය යුරේසියානු තැටියට යටින් තල්ලුවීමෙන් තවමත් ඉහළට නැගෙමින් පවතින භූ විද්‍යාත්මකව තරුණ කඳු පද්ධතියකි.

බෑවුම් ඉතා තදය. ගංගා කෙටි දුරක් තුළ විශාල උසක් බැස යයි. ගැඹුරු නිම්නවල ගඟ දෙපස පර්වත බිත්ති ඉතා උස්ය.

භූමිකම්පා, මෝසම් වැසි, ගංගා ඛාදනය, හිම–දිය චක්‍ර සහ ග්ලැසියර චලනය එකිනෙක සමග ක්‍රියා කරයි.

මේ නිසා කුඩා වෙනසක් පවා විශාල දාමයක් ආරම්භ කළ හැකිය. පර්වතයක් බිඳ වැටීමෙන් ග්ලැසියරයක් ඇද වැටිය හැකිය. ග්ලැසියරය ගඟක් අවහිර කළ හැකිය. එයින් සෑදෙන විලක් බිඳී තවත් ගංවතුරක් ඇති කළ හැකිය.

මෙම දාමයට දැන් ගෝලීය උණුසුම තවත් බලවත් සාධකයක් එකතු කරමින් සිටී.

උණුසුම කඳුවල “අයිස් මැලියම” දිය කරයි

උස් කඳුකර භූදර්ශනයක් එකට තබාගන්නේ ගල් පමණක් නොවේ.

පර්වතයේ පැළුම් තුළ පවතින අයිස් ගල් කොටස් එකිනෙක බැඳ තබන මැලියමක් මෙන් ක්‍රියා කරයි. වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් අඛණ්ඩව සෙල්සියස් අංශක බින්දුවේ හෝ ඊට පහළ උෂ්ණත්වයක පවතින එවැනි මිදුණු බිම පර්මාෆ්‍රොස්ට් ලෙස හැඳින්වේ.

උණුසුම වැඩි වන විට පර්මාෆ්‍රොස්ට් තුනී වී දුර්වල වෙයි. එයට ඉහළින් සෑම ග්‍රීෂ්ම සමයකම දියවන “ක්‍රියාකාරී ස්තරය” වඩා ගැඹුරු වෙයි.

දියජලය පර්වත පැළුම් තුළට ගමන් කරයි. ජල පීඩනය ගල් අතර ඝර්ෂණය අඩු කරයි. නැවත මිදීමේදී ජලය පුළුල් වී පැළුම් තවදුරටත් විවෘත කරයි.

ග්ලැසියරයක් නිම්නයේ බිත්තිවලට භෞතික ආධාරකයක් ලෙස ද ක්‍රියා කළ හැකිය. ග්ලැසියරය සිහින් වී පසුබසින විට වසර දහස් ගණනක් එයින් ආධාර ලැබූ පර්වත බෑවුම් නිරාවරණය වෙයි.

ඒ සමගම ග්ලැසියරය තුළ සහ යටින් ගලායන දියජලය වැඩිවීමෙන් අයිස් හා පර්වත අතර බැඳීම දුර්වල විය හැකිය.

මෙවර කඩා වැටීම නිශ්චිතව ආරම්භ කළ අවසන් සාධකය කුමක්ද යන්න තවම නොදනී. එහෙත් එය සිදුවූ භූදර්ශනය දුර්වල කරන දිගුකාලීන ක්‍රියාවලිය විද්‍යාත්මකව පැහැදිලිය.

මෙම සිදුවීම දේශගුණ විපර්යාසයට සෘජුව ආරෝපණය කළ හැකිද?

“දේශගුණ විපර්යාසය මෙම ග්ලැසියරය අගෝස්තු 26 දාම කඩා දැමීය” යන ප්‍රකාශය කිරීමට තවම ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නැත.

එවැනි නිශ්චිත ආරෝපණයක් සඳහා කඩා වැටීමට පෙර උෂ්ණත්වය, අයිස් චලනය, පර්වත පැළුම්, දියජල පීඩනය, ග්ලැසියරයේ ඝනකම සහ දිගුකාලීන චන්ද්‍රිකා දත්ත පරීක්ෂා කළ යුතුය.

විද්‍යාඥයන්ට “ගෝලීය උණුසුම නොතිබූ ලෝකයක මෙම කඩා වැටීම සිදුවීමේ හැකියාව කොපමණද?” යන ප්‍රශ්නයට සංඛ්‍යාත්මක පිළිතුරක් ලබාදීමට කාලය අවශ්‍යය.

එහෙත් පුළුල් හේතු පසුබිම ගැන සාක්ෂි ශක්තිමත්ය.

මානව ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් ඇතිවූ උණුසුම හිමාලයානු අයිස් වේගයෙන් අහිමි කරයි. පර්මාෆ්‍රොස්ට් දුර්වල කරයි. ග්‍රීෂ්ම දියජලය වැඩි කරයි. පර්වත බෑවුම්වල ආධාරක ඉවත් කරයි.

එම නිසා මෙවැනි අයිස්–පර්වත කඩා වැටීම් සිදුවිය හැකි පසුබිම වැඩිවෙයි.

මෙවර ආපදාව ගැන විශ්ලේෂණයක් පළ කළ Nature සඟරාව ද පෙන්වා දෙන්නේ සෘජු හේතු සම්බන්ධය තවම පරීක්ෂා කළ යුතු වුවත්, ගෝලීය උණුසුම උස් කඳුකර ප්‍රදේශ අස්ථාවර කරන බව පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පදනම ශක්තිමත් බවය. Nature

හිමාලයේ අයිස් අහිමිවීමේ සංඛ්‍යා

Hindu Kush Himalaya කලාපයේ ග්ලැසියර අයිස් අහිමිවීමේ වේගය 2000 වසරෙන් පසු දෙගුණ වී ඇති බව 2026 ICIMOD වාර්තාව පෙන්වයි.

1990 සිට 2020 දක්වා කලාපයේ සමස්ත ග්ලැසියර ප්‍රදේශයෙන් සියයට 12ක් සහ ඇස්තමේන්තුගත අයිස් සංචිතයෙන් සියයට නවයක් පමණ අහිමි වී තිබේ.

වර්ග කිලෝමීටර් 0.5ට අඩු කුඩා ග්ලැසියර වඩාත් වේගයෙන් අතුරුදන් වෙයි. කලාපයේ ග්ලැසියරවලින් හතරෙන් තුනක් පමණ මෙම කුඩා කාණ්ඩයට අයත්ය. ICIMOD 2026 වාර්තාව

2011–2020 දශකයේදී ග්ලැසියර අහිමිවීම පෙර දශකයට වඩා සියයට 65කින් වේගවත් වූ බව ICIMODහි 2023 HI-WISE වාර්තාව කියයි.

වර්තමාන විමෝචන මාර්ගය දිගටම පවතින්නේ නම් 2100 වනවිට කලාපයේ වර්තමාන ග්ලැසියර පරිමාවෙන් සියයට 80ක් දක්වා අහිමි විය හැකිය. HI-WISE

මෙම අයිස් අහිමිවීම සරලව මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් නොවේ.

කෙටි කාලයේදී අමතර දියජලය, අස්ථාවර විල්, ගංවතුර සහ නායයාම් වැඩි කළ හැකිය. දිගු කාලයේදී ගංගා පෝෂණය කරන අයිස් සංචිත අඩුවීමෙන් වියළි කාලයේ ජල හිඟය වැඩි කළ හැකිය.

එනම් එකම දේශගුණ ක්‍රියාවලිය මුලින් වැඩි ජලය සහ ගංවතුර ද, පසුව අඩු ජලය සහ නියඟ ද නිර්මාණය කළ හැකිය.

ග්ලැසියර විල් පිළිබඳ විශාල අනතුර

මෙවර පළමු ගංවතුර සම්ප්‍රදායික GLOF එකක් නොවුණත්, හිමාලයේ ග්ලැසියර විල්වල අනතුර අඩුවන්නේ නැත.

NASA දත්ත මත සිදුකළ ගෝලීය අධ්‍යයනය අනුව 1990 සිට 2018 දක්වා ග්ලැසියර විල්වල ජල පරිමාව සියයට 48කින් පමණ වැඩි වී ඝන කිලෝමීටර් 156.5ක් දක්වා ඉහළ ගොස් තිබේ. විල් සංඛ්‍යාව සියයට 53කින් සහ සමස්ත වර්ගඵලය සියයට 51කින් වැඩි වී ඇත. Nature Climate Change, NASA

Koshi, Gandaki සහ Karnali ද්‍රෝණි තුළ ග්ලැසියර විල් 3,624ක් සිතියම්ගත කර ඇත. ඉන් වර්ග කිලෝමීටර් 0.02කට—වර්ග මීටර් 20,000කට—සමාන හෝ ඊට විශාල විල් 1,410ක් තිබේ.

විල් 47ක් විශේෂයෙන් අනතුරුදායක ලෙස හඳුනාගෙන තිබිණි. ඒවායින් 25ක් ටිබෙට්හි ද, 21ක් නේපාලයේ ද, එකක් ඉන්දියාවේ ද පිහිටා ඇත. Dialogue Earth

ලෝකයේ මිලියන 15ක් පමණ ජනතාව ග්ලැසියර විල් පුපුරා යාමේ බලපෑම්වලට නිරාවරණය වී සිටින බව 2023 අධ්‍යයනයක් තක්සේරු කරයි. අවදානමට ලක්වූ විශාල ජනගහනයක් ඉන්දියාව, පාකිස්තානය, චීනය සහ නේපාලය ඇතුළු උස් කඳුකර ආසියාවේ සිටිති. Nature Communications

එහෙත් විල් විශාල වන බැවින් සෑම GLOF සිදුවීමකම සංඛ්‍යාතය සරලව වැඩිවන බව කියන්නට නොහැකිය. පැරණි සිදුවීම් පිළිබඳ වාර්තා අසම්පූර්ණය. විවිධ වර්ගයේ අයිස් සහ මොරේන් බැමි වෙනස් ආකාරයෙන් හැසිරේ.

තහවුරු කළ හැකි නිගමනය වන්නේ ජල පරිමාව, පහළ ජනගහනය සහ යටිතල පහසුකම් වැඩිවන බැවින් එක් සිදුවීමක විනාශකාරී හැකියාව වැඩිවෙමින් පවතින බවය.

ඉදිකිරීම්වල බලපෑම

මෙවර මීටර් 5,000කට වඩා ඉහළින් ඇතිවූ මුල් අයිස්–පර්වත කඩා වැටීම ජලවිදුලි ව්‍යාපෘතියක්, මාර්ගයක් හෝ චීන ඉදිකිරීමක් නිසා ආරම්භ වූ බවට සාක්ෂි නැත.

එවැනි ප්‍රකාශයක් කිරීම දැනට අනුමානයක් පමණි.

එහෙත් මනුෂ්‍ය ඉදිකිරීම් විනාශයේ පරිමාණයට කිසිදු සම්බන්ධයක් නැතැයි ද පැවසිය නොහැකිය.

අවිධිමත් මාර්ග සඳහා බෑවුම් කැපීම, ගල් පිපිරවීම, ජලාපවහනය නොමැතිව පස් ඉවත් කිරීම සහ ගංගා ඉවුරුවල ඉදිකිරීම් ප්‍රාදේශීය නායයාම් අවදානම වැඩි කරයි.

නේපාලය පිළිබඳ සමීක්ෂණ පෙන්වන්නේ භූමිකම්පා, දේශගුණ වෙනස්කම් සහ පාලනයකින් තොර මාර්ග ඉදිකිරීම් එක්ව නායයාම් මරණ වැඩි කර ඇති බවය. Natural Hazards and Earth System Sciences

ජලවිදුලි බලාගාරයක් ග්ලැසියරය කඩා නොදැමුවත්, ව්‍යාපෘතියේ උමං, කම්කරු නවාතැන්, යන්ත්‍ර, මාර්ග සහ පාලම් ගංවතුර ගමන් කරන පටු නිම්නයක පිහිටුවීමෙන් නිරාවරණය වැඩිවේ.

ඒ නිසා විමසිය යුතු ප්‍රශ්නය “මෙය ස්වභාවික ද, මනුෂ්‍ය නිර්මාණයක් ද?” යන්න පමණක් නොවේ.

ස්වභාවික උවදුරක් පිළිබඳ දැනුම තිබියදී කම්කරුවන් සහ ව්‍යාපෘති එහි ගමන් මාර්ගයට ඇතුළත් කළේ කවුද? අවදානම් තක්සේරු ප්‍රමාණවත්ද? ඉවත් වීමේ මාර්ග සහ සයිරන් තිබුණාද? සේවකයන්ගේ සම්පූර්ණ ලැයිස්තු පවත්වාගෙන ගියාද? යන්න ද විමසිය යුතුය.

Gyirong: විනාශ වූ දේශසීමා නගරයකට වඩා වැඩි දෙයක්

Gyirong හෙවත් Kerung දේශසීමා මධ්‍යස්ථානය නේපාලය සහ චීනය අතර සාමාන්‍ය ගම්මානයක් නොවේ.

2015 නේපාල භූමිකම්පාවෙන් Zhangmu–Kodari මාර්ගය විශාල වශයෙන් අක්‍රිය වූ පසු, Gyirong චීන–නේපාල ගොඩබිම් වෙළෙඳාමේ ප්‍රධාන දොරටුවක් බවට සංවර්ධනය කෙරිණි.

එය චීනයේ Belt and Road Initiative සහ යෝජිත China–Nepal Economic Corridor සඳහා වැදගත් මධ්‍යස්ථානයකි. 2024දී නේපාල–චීන වෙළෙඳාමෙන් සියයට 30කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් මෙම මාර්ගය හරහා සිදුවූ බව වාර්තා වේ. South China Morning Post

නේපාලයට මෙම මාර්ගයේ දේශපාලන වටිනාකම ද තිබේ.

නේපාලයේ විදේශ වෙළෙඳාම දිගු කලක් ඉන්දියානු වරාය සහ මාර්ග මත රඳා පවතී. ඉන්දියාව සමග දේශපාලන ආතති ඇතිවන අවස්ථාවල එම භූගෝලීය රඳාපවතිම නේපාලයට දැඩි බලපෑම් ඇති කළේය.

චීනය හරහා විකල්ප ගොඩබිම් හා වරාය ප්‍රවේශයක් ලබාගැනීම නේපාල පාලකයන්ට “ඉන්දියාවෙන් ස්වාධීන වීමේ” උපායමාර්ගයක් ලෙස ද පෙනී තිබේ.

එහෙත් හිමාලය හරහා ඉදිකරන එම විකල්ප මාර්ග භූමිකම්පා, ග්ලැසියර ගංවතුර, නායයාම් සහ හිම කඩා වැටීම්වලට දැඩිව නිරාවරණය වී ඇත.

2025 ජූලි මාසයේදී ද මේ දේශසීමා මාර්ගයේ ග්ලැසියරයට සම්බන්ධ ගංවතුරක් ඇතිවී Friendship Bridge ගසාගෙන ගියේය. ජීවිත හානි සහ අතුරුදන්වීම් සමග ඩොලර් මිලියන 100කට ආසන්න යටිතල හා වෙළෙඳ හානියක් සිදුවූ බව වාර්තා විය. Climate Home News

එකම ප්‍රධාන වෙළෙඳ මාර්ගය මාස 14ක් පමණ ඇතුළත දෙවන වරටත් විනාශයට පත්වීම සංවර්ධනයේ “දේශගුණ ප්‍රතිරෝධීභාවය” පිළිබඳ මූලික ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි.

කයිලාශ් වන්දනාව සහ ඉන්දු–චීන සම්බන්ධතාව

අතුරුදන් විදේශිකයන්ගෙන් විශාල පිරිසක් කයිලාශ් කන්ද සහ මානසරෝවර් විල වෙත ගමන් කරමින් සිටි වන්දනාකරුවෝ වෙති.

කයිලාශ් කන්ද හින්දු, බෞද්ධ, ජෛන සහ බොන් සම්ප්‍රදායන්ට පූජනීය ස්ථානයකි. ඉන්දියානු වන්දනාකරුවන් සඳහා එය ආගමික ගමනක් පමණක් නොව ඉන්දු–චීන රාජ්‍ය සම්බන්ධතාව මත රඳා පවතින දේශසීමා ක්‍රියාවලියකි.

කොවිඩ් වසංගතය සහ 2020 ඉන්දු–චීන දේශසීමා ගැටුම්වලින් පසු ඉන්දියාව විසින් සංවිධානය කරන ලද කයිලාශ්–මානසරෝවර් වන්දනාව වසර පහකට ආසන්න කාලයක් නතර වී තිබිණි.

එය 2025දී නැවත ආරම්භ කිරීම දෙරට අතර සබඳතා මෘදු කිරීමේ සංකේතයක් ලෙස ඉදිරිපත් කෙරිණි. Indian Council of World Affairs

නමුත් ආගමික සංචාරය නැවත විවෘත කිරීමේ වේගයට සමානව දේශගුණ සහ ආපදා ආරක්ෂක පද්ධති ශක්තිමත් කර තිබුණේද යන්න දැන් විමසිය යුතුය.

වන්දනාකරුවන්ට චීන බලපත්‍ර, නේපාල සංචාරක සමාගම්, දේශසීමා පරිපාලන මධ්‍යස්ථාන සහ පටු කඳු මාර්ග මත රඳා සිටීමට සිදුවේ.

එකම ස්ථානයක විශාල සංචාරක කණ්ඩායම් රඳවා තැබීම, යථාර්ථ කාලීන upstream අනතුරු ඇඟවීමක් නොතිබීම සහ ඉවත් වීමේ ආරක්ෂිත මාර්ග සීමිත වීම නිසා එක් ආපදාවකින් විදේශිකයන් සිය ගණනක් අතුරුදන්වීමේ තත්ත්වයක් ඇතිවිය.

ආපදා සහනාධාරය තුළත් ඉන්දියා–චීන තරගය

ඉන්දියාව සහ චීනය නේපාලයට සහාය ලබාදී තිබේ.

ඉන්දියාව හදිසි නවාතැන්, බ්ලැන්කට්, සනීපාරක්ෂක කට්ටල, විදුලි පහන් සහ ඖෂධ ඇතුළත් සහනාධාර මෙට්‍රික් ටොන් 50කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් යවා තිබේ. චීනය හදිසි සැපයුම්, මුදල් සහ ඉංජිනේරු සහාය සම්බන්ධීකරණය කර ඇත. Reuters

නේපාලය ඉන්දියාවෙන් සහ චීනයෙන් තාවකාලික Bailey පාලම් ද ඉල්ලා තිබේ. විනාශ වූ මාර්ග හා පාලම් නොමැතිව සහනාධාර ගෙනයාම සහ හුදකලා වූ ගම්මාන වෙත ළඟාවීම අසීරුය.

ඉන්දියාව සහ චීනය නේපාලය තුළ බලපෑම සඳහා තරග කරන රටවල් දෙකකි. ඉන්දියාව නේපාලයේ පැරණිතම ආර්ථික, සංස්කෘතික සහ ගමනාගමන සම්බන්ධතාවයයි. චීනය යටිතල පහසුකම්, වෙළෙඳාම සහ ආයෝජන හරහා විශාල බලපෑමක් ගොඩනගමින් සිටී.

නමුත් මෙම ආපදාව පෙන්වන්නේ තරගයෙන් පමණක් ජීවිත ආරක්ෂා කළ නොහැකි බවය.

අයිස් සහ ජලය රාජ්‍ය දේශසීමා හඳුනාගන්නේ නැත. චීනයේ සිදුවන කඩා වැටීමක් නේපාල ගම්මාන මකා දමා ඉන්දියානු ගංවතුර තැන්නට ජලය යැවිය හැකිය.

ඒ නිසා ආපදා සහාය “මෘදු බලය” පෙන්වන රාජ්‍ය ප්‍රචාරණ තරගයක් නොව, ස්ථිර ත්‍රිරාජ්‍ය ආරක්ෂක යාන්ත්‍රණයක් බවට පත් විය යුතුය.

නේපාලය විදේශීය ගලවාගැනීමේ කණ්ඩායම් මුලින් ප්‍රතික්ෂේප කළේ ඇයි?

ඉන්දියාව, චීනය, ඇමෙරිකාව, දකුණු කොරියාව, ජපානය, බ්‍රිතාන්‍යය සහ තවත් රටවල් ගලවාගැනීමේ කණ්ඩායම් ලබාදීමට සූදානම් බව පවසා තිබිණි.

නේපාලය මුලින් පැවසුවේ තම හමුදා, පොලිසිය සහ ආපදා කණ්ඩායම් සෝදිසි මෙහෙයුම කළමනාකරණය කරන බැවින් විදේශීය ගලවාගැනීමේ කණ්ඩායම් අවශ්‍ය නොවන බවය.

පසුව විදේශ අමාත්‍යවරයා පැහැදිලි කළේ නේපාලයට සාමාන්‍ය සෝදිසි කණ්ඩායම්වලට වඩා උමං ගලවාගැනීම්, DNA හඳුනාගැනීම්, මළ සිරුරු සංරක්ෂණය, සංවේදක සහ තාවකාලික පාලම් වැනි විශේෂ තාක්ෂණික සහාය අවශ්‍ය බවයි.

රජය කියන්නේ මෙම තීරණයට චීනයේ බලපෑමක් නොතිබූ බවය.

එහෙත් ආපදා ප්‍රදේශය චීනයේ දැඩි ආරක්ෂක පාලනය යටතේ පවතින ටිබෙට් දේශසීමාවට ඉතා ආසන්නය. ඒ නිසා විදේශීය හමුදා හෝ විශේෂ ගලවාගැනීමේ කණ්ඩායම් එම ප්‍රදේශයට පැමිණීම පිළිබඳ සංවේදීතාවක් තිබිය හැකි බව හිටපු නේපාල රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකයන් පෙන්වා දී ඇත. Reuters

ජීවිත බේරාගත හැකි පළමු පැය සහ දින තුළ දේශසීමා ආරක්ෂක සැලකිලි සහ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික අනුමැතිය ප්‍රමාදයක් ඇති කළේද යන්න ස්වාධීනව විමර්ශනය කළ යුතුය.

ටිබෙට් ඛේදවාචකයේ නොපෙනෙන කොටස

නේපාලයේ මාධ්‍යවේදීන්, ජාත්‍යන්තර ප්‍රවෘත්ති කණ්ඩායම් සහ ස්වේච්ඡා සේවකයන්ට විනාශ වූ ප්‍රදේශවලට යම් ප්‍රවේශයක් ලැබී තිබේ.

එහෙත් ටිබෙට්හි තත්ත්වය පිළිබඳ ස්වාධීන තොරතුරු ඉතා සීමිතය.

චීන රජයේ නිල මරණ සංඛ්‍යාව හතක් පමණක් වන අතර අතුරුදන් සංඛ්‍යාව 554ක් බව වාර්තා වේ. අතුරුදන්වූවන්ගෙන් 260ක් පමණ විදේශිකයන් බව චීන රාජ්‍ය මාධ්‍ය පවසා ඇත.

Gyirong දේශසීමා සංකීර්ණය සම්පූර්ණයෙන් පාහේ විනාශ වූ බවත්, ගම්මාන, සන්නිවේදන, විදුලිය සහ මාර්ග කඩා වැටී ඇති බවත් නිල දර්ශන පෙන්වයි.

එහෙත් ටිබෙට් වැසියන්ගේ නම්, පවුල්, ගම්මාන සහ අත්දැකීම් පිළිබඳ ස්වාධීන වාර්තා ඉතා අඩුය.

චීන රාජ්‍යය ටිබෙට් වෙත විදේශීය මාධ්‍ය ප්‍රවේශය දැඩිව සීමා කරයි. දේශීය සමාජ මාධ්‍ය පළකිරීම් පාලනය කෙරෙන අතර නිල වාර්තා බොහෝවිට ජනතාවගේ අත්දැකීම්වලට වඩා රාජ්‍ය ගලවාගැනීමේ හැකියාව ඉස්මතු කරයි.

මෙම තොරතුරු පාලනය නිසා ටිබෙට්හි සත්‍ය මරණ හා විනාශයේ පරිමාණය ස්වාධීනව තක්සේරු කිරීම අසීරු වී ඇති බව The Guardian වාර්තා කරයි. The Guardian

එය සංඛ්‍යා පිළිබඳ ගැටලුවක් පමණක් නොවේ.

අතුරුදන් පුද්ගලයන් හඳුනාගැනීමට, විදේශීය පවුල්වලට පිළිතුරු දීමට, ආපදා හේතු විමර්ශනය කිරීමට සහ අනාගත ආරක්ෂක අඩුපාඩු හඳුනාගැනීමට විවෘත තොරතුරු අවශ්‍යය.

දේශගුණ ආපදාවක් සම්බන්ධයෙන් තොරතුරු පාලනය කිරීම පහළ ගංගා ජනතාවගේ ජීවිත ද අවදානමට තබයි.

2025 ආපදාවෙන් පසු ගිවිසුම් තිබුණා—නමුත් පද්ධතිය ක්‍රියාත්මකද?

2025 ජූලි මාසයේදී මේ දේශසීමා කලාපයේම සිදුවූ ග්ලැසියර ගංවතුරෙන් පසු නේපාල සහ චීන ප්‍රාදේශීය බලධාරීහු ග්ලැසියර විල් සහ හදිසි ගංවතුර පිළිබඳ තොරතුරු හුවමාරු කිරීමට එකඟ වූහ.

එය වැදගත් පළමු පියවරක් වූ නමුත් සම්පූර්ණ ජාතික මට්ටමේ, ස්වයංක්‍රීය සහ නීතිමය බැඳීමක් ඇති අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතියක් බවට පත්වී නොතිබූ බව වාර්තා වේ.

2026 ගංවතුර සිදුවූ විට ආරම්භක හේතුව පිළිබඳ නේපාල නිලධාරීන්ට චීනයෙන් ක්ෂණික තොරතුරු ලැබී නොතිබිණි. දේශසීමාවේ ආරක්ෂක නිලධාරීන් සමග සම්බන්ධතා ද බිඳ වැටී තිබිණි.

අනතුරුදායක තරංගය දේශසීමාව හරහා පැමිණීමෙන් පසුව නේපාල බලධාරීන් SMS අනතුරු ඇඟවීම් සිය දහස් ගණනක් යැව්වත්, ඉහළ කඳුකරයේ සිට Gyirong වෙත ළඟාවීමට තරංගයට ගතවූ කාලය ඉතා කෙටිය.

මේ ආකාරයේ සිදුවීමක් සඳහා සාමාන්‍ය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික දුරකථන ඇමතුමක් ප්‍රමාණවත් නැත.

ග්ලැසියර හෝ බෑවුම් සංවේදකයකින් අවදානමක් හඳුනාගත් මොහොතේම, දේශපාලන අනුමැතියක් බලා නොසිට පහළ රටේ ආපදා මධ්‍යස්ථානයට සහ ගම්මාන සයිරන් පද්ධතියට ස්වයංක්‍රීයව පණිවුඩ යැවිය යුතුය.

මෙය ඉන්දු–චීන ජල ගිවිසුම්වල හිඩැසක් ද පෙන්වයි

චීනය සහ ඉන්දියාව Brahmaputra/Yarlung Tsangpo සහ Sutlej වැනි ගංගා සම්බන්ධයෙන් මෝසම් සමයේ ජල මට්ටම්, ප්‍රවාහ සහ වැසි දත්ත හුවමාරු කිරීම සඳහා ගිවිසුම් පවත්වාගෙන ගොස් තිබේ.

එහෙත් මෙවර ආපදාව සිදුවූයේ එම ද්විපාර්ශ්වික ගංගා පද්ධතිවල නොවේ. ජලය ටිබෙට්–නේපාල දේශසීමාවෙන් Trishuli–Narayani හරහා Gandak ලෙස ඉන්දියාවට ගියේය.

එබැවින් චීනය සහ ඉන්දියාව අතර පවතින වෙනත් ගංගා දත්ත ගිවිසුම් මෙවැනි අනතුරක් ස්වයංක්‍රීයව ආවරණය නොකරයි.

අවශ්‍ය වන්නේ චීනය, නේපාලය සහ ඉන්දියාව එකට සම්බන්ධ කරන ද්‍රෝණි-මට්ටමේ පද්ධතියකි.

එයට ගංගා ප්‍රවාහය පමණක් නොව:

• ග්ලැසියර චලනය;
• පර්මාෆ්‍රොස්ට් උෂ්ණත්වය;
• පර්වත බෑවුම්වල විකෘතිවීම්;
• අලුතින් සෑදෙන විල්;
• ගංගා අවහිරතා;
• චන්ද්‍රිකා සහ රේඩාර් දත්ත;
• වන්දනාකරුවන් හා කම්කරුවන් සිටින ස්ථාන

ඇතුළත් විය යුතුය.

අයිස්–පර්වත කඩා වැටීමක් සාමාන්‍ය ගංගා ජල මිනුම් මධ්‍යස්ථානයකින් පමණක් කලින් හඳුනාගත නොහැකිය.

සියලු කඩා වැටීම් කලින් අනාවැකි කිව හැකිද?

නැත.

උස් කඳුකරයේ සෑම ග්ලැසියරයක් සහ පර්වතයක්ම භූමියේ සිට නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කිරීම තාක්ෂණිකව හා ආර්ථිකව අසීරුය.

විශාල අයිස්–ගල් කඩා වැටීම් කිහිපයක් දින හෝ මාස ගණනකට පෙර පැළුම්, චලනය හෝ උෂ්ණත්ව වෙනස්කම් පෙන්වයි. තවත් ඒවාට පැහැදිලි කෙටි කාලීන පූර්ව සංඥාවක් නොතිබිය හැකිය. Communications Earth & Environment

එහෙත් අනාවැකි සම්පූර්ණ නොවන බව පවසමින් කිසිවක් නොකිරීම සාධාරණ නොවේ.

චන්ද්‍රිකා රේඩාර් මගින් මිලිමීටර් මට්ටමේ බෑවුම් චලනය හඳුනාගත හැකිය. භූකම්පන සංවේදකවලින් සාමාන්‍ය භූමිකම්පාවක් සහ ගල්–අයිස් කඩා වැටීමක් අතර වෙනස වේගයෙන් වෙන් කළ හැකිය. කැමරා, ජල මට්ටම් සංවේදක සහ ප්‍රවාහ මිනුම් මගින් ගංගා අවහිරයක් මිනිත්තු කිහිපයක් තුළ හඳුනාගත හැකිය.

අනතුර හරියටම කවදා සිදුවේද යන්න නොදැන සිටියත්, වැඩි අවදානම් බෑවුම් සහ ගංවතුර ගමන් මාර්ග හඳුනාගෙන මිනිසුන් එම ස්ථානවල රැස් නොකිරීමට හැකිය.

දැන් කළ යුතු දේ

පළමුව, නව බාධක විල් දෙක ස්ථාවර වනතුරු හෝ සම්පූර්ණයෙන් ජලය බැස යනතුරු පැය 24 පුරා නිරීක්ෂණය කළ යුතුය.

චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප පමණක් ප්‍රමාණවත් නැත. වලාකුළු නිසා දෘශ්‍ය ඡායාරූප නොලැබිය හැකිය. රේඩාර්, භූමි කැමරා, ජල මට්ටම් සංවේදක සහ භූකම්පන උපකරණ එකට භාවිත කළ යුතුය.

දෙවැනුව, Lhende, Bhote Koshi, Trishuli සහ Narayani ගංගා ඉවුරුවල ජනතාවට සයිරන්, cell-broadcast පණිවුඩ සහ පැහැදිලි ඉවත් වීමේ මාර්ග ලබාදිය යුතුය.

තෙවැනුව, කම්කරුවන්, සංචාරකයන් සහ වන්දනාකරුවන්ගේ යථාර්ථ කාලීන ලැයිස්තු පවත්වාගෙන යා යුතුය. ආපදාවෙන් පසු දින ගණනක් ගතවනතුරු කී දෙනකු සිටියේදැයි සොයාගත නොහැකි වීම පරිපාලන අසමත්කමකි.

හතරවැනුව, උස් අවදානම් සහිත ගංවතුර හා සුන්බුන් ගමන් මාර්ගවල විශාල නවාතැන්, කම්කරු කඳවුරු, ඉන්ධන ගබඩා සහ පරිපාලන මධ්‍යස්ථාන නැවත ඉදිකිරීම නතර කළ යුතුය.

පස්වැනුව, සෑම ජලවිදුලි සහ මාර්ග ව්‍යාපෘතියක්ම සාමාන්‍ය ගංවතුර පමණක් නොව GLOF, අයිස්–පර්වත කඩා වැටීම්, තාවකාලික විල්, සුන්බුන් ප්‍රවාහ සහ භූමිකම්පා එකට ඇතුළත් multi-hazard පරීක්ෂණයකට යටත් කළ යුතුය.

හයවැනුව, චීනයේ upstream දත්ත නේපාලයටත්, නේපාල දත්ත ඉන්දියාවටත් ස්වයංක්‍රීයව ලැබෙන ඒකාබද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් පිහිටුවිය යුතුය.

හත්වැනුව, ආපදා විමර්ශනය විවෘත කළ යුතුය. චීන සහ නේපාල දත්ත, චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප, ව්‍යාපෘති ආරක්ෂක වාර්තා සහ අනතුරු ඇඟවීම් ස්වාධීන විද්‍යාඥයන්ට ලබාදිය යුතුය.

දේශගුණ යුක්තියේ ප්‍රශ්නය

නේපාලය ගෝලීය උණුසුම නිර්මාණය කළ ප්‍රධාන රටක් නොවේ.

ටිබෙට්හි ගම්වැසියන්, නේපාල කම්කරුවන් සහ ගංගා ඉවුරුවල දුප්පත් පවුල් ද ලෝකයේ පොසිල ඉන්ධන ආර්ථිකයෙන් වැඩිම ලාභ ලබාගත් කණ්ඩායම් නොවේ.

එහෙත් අයිස් අහිමිවීම, ජල පද්ධති වෙනස්වීම, නායයාම් සහ ආපදා නැවත ඉදිකිරීමේ විශාලතම පිරිවැය ඔවුන් මත පැටවේ.

පසුව ජාත්‍යන්තර ණය ලබාගෙන පාලම් සහ බලාගාර නැවත ඉදිකිරීමට සිදුවන්නේද එම රටවලටමය. ආපදාව ණය වැඩි කරයි. ණය නිසා සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපන සහ අනතුරු ඇඟවීම් සඳහා වැය කළ හැකි මුදල් අඩුවෙයි. එම දුර්වලතාව ඊළඟ ආපදාවේ ජීවිත හානිය වැඩි කරයි.

මෙය දේශගුණ අර්බුදය සහ ණය අර්බුදය එකිනෙක පෝෂණය කරන ආකාරයයි.

නේපාලයට අවශ්‍ය වන්නේ හදිසි ආධාර පැකේජ පමණක් නොවේ. ප්‍රදාන මත පදනම් වූ දේශගුණ අනුගතවීමේ මුදල්, අලාභ හා හානි වන්දි, ණය සහන, විවෘත තාක්ෂණය සහ දිගුකාලීන ග්ලැසියර නිරීක්ෂණ සඳහා අරමුදල් අවශ්‍යය.

දේශගුණයට වැඩිම හානිය කළ ධනවත් රටවල් සහ පොසිල ඉන්ධන සමාගම් එම පිරිවැයෙන් වැඩි කොටස දැරිය යුතුය.

දැනට තහවුරු වූ දේ සහ තවම නොදන්නා දේ

දැනට තහවුරු වූ ප්‍රධාන කරුණ වන්නේ භූමිකම්පාවක් මෙම ආපදාව ආරම්භ කළ බවට සාක්ෂි නොමැති බවය.

Langtang Lirung දේශසීමා කඳු පද්ධතිය ආසන්නයේ දැවැන්ත අයිස්–පර්වත කොටසක් කඩා වැටීම මුල් සිදුවීම විය.

එම කඩා වැටීමෙන් විශාල ජල, මඩ සහ ගල් ප්‍රවාහයක් නිර්මාණය විය. එය ගංගා අවසාදිත සහ මෝසම් සමයේ ජලය එකතු කරගෙන පහළට ගමන් කළේය.

කලින් පැවති විශාල ග්ලැසියර විලක් පුපුරා යාම පළමු හේතුව වීමේ හැකියාව අඩුය.

එහෙත් කඩා වැටුණු සුන්බුන් Lhende ගඟ තාවකාලිකව අවහිර කර, පසුව බිඳී ගිය ස්වභාවික වේල්ලක් නිර්මාණය කළේද යන්න තවම තහවුරු වී නැත.

ග්ලැසියරය සහ පර්වතය කඩා වැටීමට අවසන් ප්‍රේරකය වූයේ කුමක්ද යන්නත් නොදනී.

එම නිශ්චිත හේතුව තහවුරු නොවුණත්, ගෝලීය උණුසුම හිමාලයේ ග්ලැසියර, පර්මාෆ්‍රොස්ට් සහ උස් බෑවුම් දුර්වල කරන බව තහවුරු වූ විද්‍යාත්මක කරුණකි.

පළමු ආපදාවෙන් පසු නව බාධක විල් දෙකක් නිර්මාණය වී ඇත. ඒවා ජලය බැස යනතුරු දෙවන ගංවතුර අවදානම පවතී.

කඳු චලනය වන විට දේශපාලනය නිශ්චලව සිටිය නොහැක

නේපාල–ටිබෙට් ඛේදවාචකය “ස්වභාවික විපතක්” යන වචන දෙක තුළ සඟවා දැමිය නොහැකිය.

අයිස්–පර්වත කඩා වැටීම ස්වභාවික භෞතික ක්‍රියාවලියක් විය හැකිය.

එහෙත් උණුසුම වැඩි කරන විමෝචන දිගටම පවත්වාගෙන යාම මනුෂ්‍ය තීරණයකි.

අනතුරුදායක නිම්න තුළ කම්කරු කඳවුරු සහ බලාගාර ඉදිකිරීම මනුෂ්‍ය තීරණයකි.

2025 ගංවතුරෙන් පසුවත් පූර්ණ දේශසීමා අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතියක් නොසෑදීම මනුෂ්‍ය තීරණයකි.

ටිබෙට්හි තොරතුරු පාලනය කිරීම මනුෂ්‍ය තීරණයකි.

දේශගුණ ආරක්ෂාවට වඩා වෙළෙඳ මාර්ග, ජලවිදුලි ආදායම සහ භූදේශපාලන බලපෑමට ප්‍රමුඛතාව දීමත් මනුෂ්‍ය තීරණයකි.

හිමාලය දැන් අචල පවුරක් නොවේ.

අයිස් දියවෙමින් තිබේ. පර්වත බැඳීම් දුර්වල වෙමින් තිබේ. ග්ලැසියර පසුබසිමින් නව විල් හා අස්ථාවර බෑවුම් ඉතිරි කරයි.

එම කඳු චලනය වන බව විද්‍යාඥයන් දැනටමත් පෙන්වා දී ඇත.

දැන් ප්‍රශ්නය වන්නේ එය නොදන්නා බව නොවේ.

එය දැන සිටියදීත් චීනය, නේපාලය, ඉන්දියාව සහ ලෝකයේ විශාල විමෝචක රටවල් කොපමණ කාලයක් නිශ්චලව සිටිනවාද යන්නයි.