2026 මාර්තු 14 වන සෙනසුරාදා අලුයම මැදපෙරදිග දේශපාලන කරළිය යළිත් උණුසුම් වූයේ ඉරානයේ ප්රධානතම බොරතෙල් අපනයන මධ්යස්ථානය වන කාර්ග් දූපතට (Kharg Island) අමෙරිකාව එල්ල කළ ගුවන් ප්රහාරයත් සමඟය. අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ප්රකාශ කළේ තම හමුදාව විසින් දූපතේ පිහිටි ඉරාන හමුදා ඉලක්ක “සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කළ” (Obliterated) බවයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්රහාරයත් සමඟ ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළ යාමේ දැඩි අවදානමක් මෙන්ම කලාපීය යුද්ධයක සේයාවන් ද මතු වී තිබේ.
ට්රම්ප් එසේ ප්රකාශ කළද, අමෙරිකානු ප්රහාරවලින් එරට තෙල් යටිතල පහසුකම්වලට හානියක් සිදුව නොමැති බව ඉරාන මාධ්ය වාර්තා කර තිබේ. කෙසේ වෙතත් ප්රෙස් ටීවී වාර්තා කර තිබුණේ දූපතේ පිපිරීම් 15ක පමණ ප්රමාණයක් සිදුව ඇති බවයි.
ඉරානයේ තෙල්, ආර්ථික හෝ බලශක්ති යටිතල පහසුකම්වලට ප්රහාරයක් එල්ල වුවහොත්, කලාපය තුළ පිහිටි ඊට අදාළ සියලුම අමෙරිකානු පහසුකම් විනාශ කර දමන බවට ඛාතම් අල්-අන්බියා මධ්යම මූලස්ථානයේ (Khatam al-Anbiya Central Headquarters) ප්රකාශකයා අනතුරු ඇඟවීය.
ට්රම්ප්ගේ අනතුරු ඇඟවීම සහ ඉරානයේ ප්රතිචාරය
ප්රහාරයෙන් පසු සමාජ මාධ්ය සටහනක් තබමින් ජනාධිපති ට්රම්ප් සඳහන් කළේ “මානුෂීය හේතූන් මත” තමන් දූපතේ තෙල් යටිතල පහසුකම් විනාශ නොකිරීමට තීරණය කළ බවයි. “නමුත් ඉරානය හෝ වෙනත් පාර්ශවයක් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ (Strait of Hormuz) නැව් ගමනාගමනයට බාධා කළහොත්, මම වහාම එම තීරණය වෙනස් කරනවා,” යැයි ඔහු අනතුරු ඇඟවීය.
මීට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉරාන මාධ්ය වාර්තා කළේ ප්රහාරයෙන් තෙල් යටිතල පහසුකම්වලට හානියක් වී නොමැති බවයි. එසේම, ඉරාන සන්නද්ධ හමුදා දැඩි අනතුරු ඇඟවීමක් කරමින් කියා සිටියේ තම රටේ බලශක්ති මධ්යස්ථානවලට පහර දුන්නොත්, කලාපයේ අමෙරිකාව සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කරන තෙල් සමාගම් සතු යටිතල පහසුකම් ද විනාශ කරන බවයි.
කාර්ග් දූපත: ඉරානයේ ‘ඛනිජ තෙල් ජීවනාලිය’
පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ පිහිටි සැතපුම් 5ක් පමණ දිගින් යුතු මෙම කුඩා කොරල් දූපත ඉරානයේ ආර්ථිකයේ හදවත බඳුය. එය ඉරාන වෙරළට නාවික සැතපුම් 15ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත.
ඉරානයේ සමස්ත බොරතෙල් අපනයනයෙන් 90%ක්ම සිදුවන්නේ කාර්ග් දූපත හරහාය. වාර්ෂිකව බැරල් මිලියන 950කට අධික ප්රමාණයක් මෙහිදී හුවමාරු වේ.
ඉරානයේ විශාලතම තෙල් ගැණුම්කරුවා වන චීනය සිය තෙල් නැව් ලබාගන්නේ මෙම පර්යන්තයෙනි.
දූපත වටා ඇති ගැඹුරු මුහුද නිසා දැවැන්ත තෙල් නැව් (Super-tankers) වලට පහසුවෙන් මෙහි පැමිණීමට හැකියාව ලැබේ.
‘තහනම් දූපත’ සහ එහි ඉතිහාසය
ඉරාන වැසියන් අතර කාර්ග් දූපත ප්රසිද්ධ වී ඇත්තේ “තහනම් දූපත” (Forbidden Island) ලෙසයි. දැඩි ආරක්ෂක රැකවල් මැද පවතින මෙහි ඇතුළු වීමට විශේෂ අවසරයක් අවශ්ය වේ. සුප්රකට ඉරාන ලේඛක ජලාල් අල්-ඊ-අහමඩ් වරක් මෙහි හුදෙකලා බව දැක එය පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ “අනාථ මුතු ඇටය” (Orphan Pearl) ලෙස හැඳින්වීය.
කාර්ග් දූපත නූතන තෙල් කර්මාන්තයට පමණක් නොව, වසර දහස් ගණනක ඉතිහාසයකට ද හිමිකම් කියයි.
එහි ඇති අකිමෙනිඩ් (Achaemenid) යුගයට අයත් සෙල්ලිපිය “පර්සියානු ගල්ෆ්” යන නම සඳහන් වන පැරණිතම පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂියකි.
18 වැනි සියවසේදී ලන්දේසීන් (Dutch) මෙහි බලකොටුවක් ඉදිකළ අතර, පසුව ඉරාන පාලකයන් විසින් ඔවුන්ව පලවා හරින ලදී.
1960 දශකයේ සිට මෙම දූපත ලෝකයේ ප්රධානතම තෙල් අපනයන මධ්යස්ථානයක් ලෙස දියුණු විය.
ලෝක ආර්ථිකයට එල්ලවන බලපෑම
ආර්ථික විශ්ලේෂකයන් පවසන්නේ කාර්ග් දූපතට එල්ල වන ඕනෑම බරපතළ ප්රහාරයක් ලෝක තෙල් මිල කෙරෙහි දැඩි බලපෑමක් ඇති කරන බවයි. චැතම් හවුස් ආයතනයේ නීල් ක්විලියම් පවසන පරිදි, “කාර්ග් දූපතට පහර දුන්නොත් දැනට බැරලයක් ඩොලර් 120ක් වන තෙල් මිල ඩොලර් 150 දක්වා ඉහළ යා හැකියි.”
මේ අතර, අමෙරිකානු හමුදාව විසින් මැරීන් භටයින් 2,500ක් සහ USS Tripoli නෞකාව මැදපෙරදිගට කැඳවා තිබීම තත්ත්වය තවදුරටත් සංකීර්ණ කර ඇත. ට්රම්ප් පරිපාලනය මෙම දූපත අල්ලා ගැනීම සඳහා ගොඩබිම් මෙහෙයුමක් දියත් කිරීමට සලකා බලමින් සිටින බව ද වාර්තා වේ.
කාර්ග් දූපත යනු හුදෙක් බිම් කඩක් නොව, ඉරානයේ පැවැත්ම තීරණය කරන ආර්ථික මර්මස්ථානයයි. එහි ආරක්ෂාව හෝ විනාශය ඉදිරි දින කිහිපය තුළ මැදපෙරදිග කලාපයේ මෙන්ම මුළු මහත් ලෝකයේම බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව තීරණය කරනු ඇත.
